disadvantaged á íslensku

Merking disadvantaged er mismunandi í íslensku eftir samhenginu og getur verið allt frá því að einhver sé í vondum málum til þess að hann standi frammi fyrir aðstöðumun.

• standa illa að vígi
• standa höllum fæti
• eiga undir högg að sækja
• vera illa staddur
• vera illa settur
• hallar á

Karíus og baktus- textar við lögin

Söngvar Karíusar og Baktusar hafa þrisvar komið út á íslensku eftir því sem ég best veit. Á norsku komu þeir út árið 1949.

Það verður að viðurkennast að þýðingin heppnaðist talsvert betur í þýðingu Huldu Valtýsdóttur heldur en í hinum tveimur. Hér eru allar þrjár.

1. Af plötunni Karíus og Baktus - Síglaðir söngvarar
(Hljóðrituð hjá Ríkisútvarpinu 1963, gefin út 1965)
Texti: Hulda Valtýsdóttir / Thorbjörn Egner; lag: Christian Hartmann

1a. Bræður tveir hér búa í tönn

Bræður tveir hér búa í tönn,
berja göt í óða önn,
sífellt safnast munni í,
sætabrauð og fínerí.

Kóngalífi lifum við,
látum aldrei Jens fá frið,
höggvum, höggvum nótt og dag,
húrra, hrópum, syngjum lag.
Tra la la la la, tra la la la la
tra la la la la la la la la

1b. Svangir bræður

Svangir bræður sitja hér,
sælan löngu liðin er.
Enga ögn er hér að fá,
ekki þarf að því að gá.

Bágt er okkar búi í,
basl og eymd og sultur því
allt sem fyrr var sætt og gott
sömuleiðis er á brott.

1c. Bræður í klípu

Heim í bólið halda vil,
harla lítt í þessu skil,
útigangi erum á,
agnarkríli þreytt og smá.

Hola í tönn nú horfin er,
húsið farið því er verr,
í klípu komnir erum við,
kárna tekur gamanið.

2. Úr þýðingu Barnauppeldissjóðs Thorvaldsensfélagsins 
(Bók gefin út 1958)
Texti: Barnauppeldissjóður Thorvaldsensfélagsins / Thorbjörn Egner; lag: Christian Hartmann

2a. Að vera glaður

Húrra, húrra, af hjarta!
Hér þarf ekki að kvarta.
Í munni á mætum dreng
við tveir missum aldrei feng.

Ljósbrúna lummuna smá
látlaust hana viljum fá,
líka með sykrinum á,
líka með sykrinum á!
Tralalalala tralalalala
tralalalala la la la la la

2b. Að vera dapur

Allt sem fyrr á tönnum lá,
er nú farið okkur frá.
Burstinn æddi vítt og breitt,
nú er hérna ekki neitt.

Hér er enga ögn að fá,
ekki heldur köku þá,
sem sykur er ætíð á.
Sorglega það fara má.

2c. Eftir heimsókn til tannlæknisins

Ó hvar dveljum við í nótt?
Nú er okkur ekki rótt.
Fylla holur tönnum í,
ekki var nú vit í því.

Ei minnstu holu sjáum,
sætindi ei við fáum.
Erum þreyttir báðir tveir,
engan bústað eigum meir.

3. Þýðing á norsku sjónvarpsbarnaleikriti 
(Framleitt 1953, sjá hér á þýsku, sýnt 1956 í Stjörnubíói af Guðrúnu Brunborg.)
Texti: Thorbjörn Egner / óþekktur þýðandi; lag: Christian Hartmann

3a. Holóttar tennur heilla mest

Holóttar tennur heilla mest,
hvern sem þykir nammi best.
Vit er í að velja þá
Vínarbrauð með sykri á

Góðan snúð með glassúrhúð,
sem gjarnan fæst í næstu búð
Góðan snúð með glassúrhúð,
sem gjarnan fæst í næstu búð

3b. Skelfing aumir

Skelfing aumir erum við
Allt er horfið góðgætið
Sópað öllu burstinn brott
Brauð við fáum ekkert gott

Karamellur hvergi sjást
Kremið sæta okkur brást
Ef það gengur alltaf svo,
Úti er þá um bræður tvo

3c. Í tönn er ekki lengur gat

Tilgangslaust að tala um mat
Í tönn er ekki lengur gat
Ég rosalega reiður er
En reyni þó að bjarga mér

Ömurlegt er ástandið
Ekkert borða höfum við
Bágt eiga nú bræður tveir
Því búið hvergi geta þeir


4. Upprunalegi textinn á norsku (1949)
Texti: Thorbjörn Egner; lag: Christian Hartmann

4a. Være Glad-Sangen!

Hei, hurra, hurra, hurra!
Vi to har det jammen bra.
Her i tennene til Jens
er vi aldri sukkerlens.

Søte karameller små
er det beste vi kan få,
og så det som vi får nå:
Deilig loff med sirup på!
Tra la la la la, tra la la la la
tra la la la la la la la la!

4b. Være Trist-Sangen!

Alt som var av søtt og godt
det er borte stort og smått.
Alt har børsten feiet bort,
det var veldig dårlig gjort!

Her er ikke noe nå -
ingen karameller små,
ingen loff med sirup på -
Å hvordan skal dette gå...

4c. Etter tannlegen

Å hvor skal vi bo i natt?
Tanna her er slett og glatt!
Å jeg er så sint så sint
at jeg nesten flyr i flint!

Men det er nok ingen råd,
for vi er så altfor små.
Vi er trette begge to,
men har ingen sted å bo.

Stóra "Palli er einn í heiminum" samsærið

Það er til tvenns konar fólk í heiminum. Það sem las Palli er einn í heiminum eins og hún var fyrst skrifuð, þar sem sagan endar á Palla grátandi aleinn i rúminu sínu og hinn hópurinn, sem las útgáfuna sem endar á því að Palli leikur sér glaður í bragði á leikvelli með vinum sínum.

"... der først i Palle alene i verdens 4. oplag, blev tilføjet et sidste udglattende billede af en smilende og tryg Palle på legepladsen med kammerater. Den oprindelige slutning - Palle, der græder alene i sin seng, efter at have indset at det hele bare var en drøm - var for barsk." *

Um þetta skrifaði höfundurinn sjálfur:
„Í 1954 útgáfunni var hinni sorglegu lokamynd bókarinnar af Palla grátandi einn i rúminu sínu skipt út fyrir Palla sem lék sér glaður í bragði á leikvelli með vinum sínum. Strax þegar bókin kom fyrst út árið 1942 gagnrýndi einn lesandi Sorø Amtstidende hinn dapurlega endi og skrifaði að 'svona hefði HC Andersen aldrei borið sig að'. Eftir mikla umhugsun kom nýja útgáfan út í fyrsta skipti árið 1951, í Hollandi [...].”

„I 1954-udgaven blev det sørgelige slutbillede af den grædende Palle alene i sin seng skiftet ud med en glad Palle på en legeplads med kammerater. Allerede ved udgivelsen i 1942 kritiserede en anmelder ved Sorø Amtstidende den triste slutning og skrev, 'at sådan kunne H.C. Andersen aldrig have båret sig ad'. Den nye udgave lanceredes efter mange overvejelser første gang i 1951 i en hollandsk udgave […].” *

Gamla hranalega myndin er aftur á sínum stað í 7. útgáfu á íslensku frá 2007, en ritskoðaða útgáfan rataði í einhverjar fyrri útgáfur bókarinnar hér á landi. Í Danmörku var horfið aftur til upprunalega endisins árið 1984.

Upprunalegi endirinn, Palli grætur í rúminu sínu.

Gerviendirinn.

Bókin byrjar þegar Palli vaknar einn í rúminu.

Ljóð Roberts Burns, um jafn hverfular áætlanir manna og músa.

Eftirfarandi tilvitnun í leikskrá Leikfélags Reykjavíkur og þýðing á erindi í ljóði Roberts Burns birtist í Þjóðviljanum 12. janúr 1954:

„Skozka skáldið Robert Burns [1759-1796] orti kvæði um mús, sem varð í plógfari hans í nóvember 1785 og hefur John Steinbeck haft (það) erindi í huga, þegar hann reit leikrit sitt [Mýs og menn]. Í átta erindum lýsir Burns samúð bóndans með varnarlausu dýri, sem hann hefur óviljandi hrakið úr vetrarhíði, en gerir um leið samanburð við örlög manna. 

 ...

En, mýsla, ekki ert þú ein um það að reyna,
að fyrir hyggja kemur ekki alltaf í hag;
því er svo oft um mýs og menn,
að nákvæmustu áform fara út um þúfur
og skilja ekki annað eftir en sorg og sársauka,
í stað fyrirheitinnar gleði.

Texti erindisins á frummálinu:

But, Mousie, thou art no thy lane,
In proving foresight may be vain;
The best-laid schemes o' mice an 'men
Gang aft agley,
An'lea'e us nought but grief an' pain,
For promis'd joy!

Þýðanda er ekki getið og ekki heldur þess sem seinna þýddi miðhluta erindisins með þessum hætti í Mbl. 21. jan. 1999:

Svo bregðast bestu ráð
bæði músa og manna

Ljóðið heitir á frummálinu To A Mouse, On Turning Her Up In Her Nest With The Plough. Eftirfarandi þýðing Þórarins Eldjárns birtist í Lesbók Mbl. 2001, þar sem þessum sömu línum er snarað svo:

Vel ætla mýs og menn sér jafnt,
svo misferst það.

Smellið til að stækka.

Pay lip service

Pay lip service to something or someone - pretend to support, support insincerely, support hypocritically. He had done no more that pay lip service to their views (thefreedictionary.com).

Orðatiltækið útleggst ágætlega á íslensku á þennan hátt:

játa gildi e-s með vörunum.

Mynd af babylon.com.

Interested party, interested parties, á íslensku

Að jafnaði merkir „interested party“ aðili sem á (lögvarinna) hagsmuna að gæta, hagsmunaaðili. 

Í sumum tilvikum er hugtakið notað um þá ekki eiga beinan rétt til aðildar að máli, en er engu að síður heimilt að láta sig mál varða t.d. með því að koma athugasemdum á framfæri. Þá getur verið hentugt að notast við „aðilar sem telja sig eiga hagsmuna að gæta“, eða „áhugaaðilar“. 

Á þýsku er talað um der Beteiligte, þ.e. sá sem á hlutdeild.

Hlustið góðu vinir - lögin um Emil í Kattholti

Lag: Georg Riedel

Texti: Astrid Lindgren

Íslensk útgáfa 1 - "sem aldrei brjótið súpuskál" (þýðanda ekki getið):

Hlustið góðu vinir

Hlustið góðu vinir
ég skal segja ykkur sögu
sem er kennd við Emil
og strákapör hans mörg.
Í Beykiskógum Smálanda

bjó hann fyrir löngu
bærinn hans hét Kattholt
og sveitin Skógartjörn.

Já uppátækjum fjöldamörgum
upp á þar hann fann
og Emil það var nafnið hans
já Emil það hét hann.
Tralalallla…

Hlustið góðu vinir
nú skal sögu af því segja
sem að Emil gerði
einn fagran dag í maí.
Upp í topp á fánastöng
hann hífði systur sína
svo hún fengi útsýni
yfir sveit og bæ.

Já það sem hann lét ógert
var ekki kannski margt
og Ida varð að hanga þar
úr degi góðan part.

Nú skuluð þið heyra
hvernig hann í skál með súpu
höfði sínu dýfði
og oní fastur varð.
Og síðan varð að flytja hann
í flýti burt til læknis
því firna mikil eyru
á höfðinu hann bar.

Þið getið varla hugsað ykkur
ærsl hans yfirleitt
sem aldrei brjótið súpuskál
og skemmið ekki neitt.

Þó er varla gerlegt
að greina rétt frá öllum
glöpunum og hrekkjunum
sem hann upp á fann
í smiðjukróknum
hann var látinn hýrast marga daga
hugsið ykkur bara
svo óþekkur var hann.

Í Beykilöndum Smálanda
enginn slíkur var
sem Emil litli í Kattholti
og hvergi neins staðar!

Tralalla…

***

Í sumum útgáfum segir í þriðju síðustu málsgreininni:

"Þið getið varla hugsað ykkur ærls hans yfirleitt
sem aldrei brýtur súpuskál og aldrei skemmir neitt."

Ætla má að það byggi á misskilningi.

***

Útgáfa 2 - "úr sláturdallinum" (þýðanda ekki getið):

Ja, þessi Emil 

Hlustið, góðu vinir, nú skal segja
ykkur sögu,
söguna um strákinn sem
stundum illa lét,
honum líkt var barn ei neitt í
bláum Smálandsdölum,
bærinn var í Hlynskógarsókn og
Kattholt hét.

Já, upp á líku ekki þar
neinn annar strákur fann,
því engum líkur Emil var,
og Emil það hét hann.

Hlustið, góðu vinir, nú skal sögu
um það segja
sem hann Emil gerði einn fagran dag í maí,
upp í Kattholts flaggstöng hann
hífði systur sína
svo hún gæti dinglað í vorsins
milda blæ.

Já, þvílíkt ógnar uppistand,
þó Ídu væri dátt,
þar sveif hún yfir sjó og land
og svona líka hátt.

Nú skal ykkur segja hvernig
okkar væni vinur
var til læknis fluttur, já það var
afleitt mál,
vegna þess að eyrun voru allt of
stór á honum
er hann setti höfuðið niðrí
súpuskál.

Ef súpuskál finnst aðeins ein
er alltaf von á því
að boðið sé að börn ei nein
þar búa megi í.

Hlustið, góðu vinir, nú skal segja
um það sögus
em hann Emil gerði við
kirsuberin fín,
já, hann skrapp á fyllerí og fyllti
líka grísinn
og fullir voru báðir tveir alveg eins
og svín.

Já, óþekkt hans var ógnarstór,
en eftir daginn þann
sem betur fer hann batna fór
og bindindisheit vann.

Einnig, góðu vinir, skal ég segja
ykkur sögu,
sorglega að vísu, um uppákomu
þá
þegar Emil rottu í gildru vildi
ginna
en ginnti í staðinn pabba síns
vinstri stórutá.
Og bætti heldur betur um svo blóðið flaut um kinn,
þann dag úr sláturdallinum
hann demdi á pabba sinn.


***

Svo má deila um hvort annað þessara laga líkist svo mjög upprunalega textanum:

Hujedamej, Sånt Barn Han Var! – Emil i Lönneberga

Hör nu på, govänner, så ska jag för er berätta
vad en gosse gjorde, det är nu längesen,
men nog lever minnet kvar i Smålands sköna dalar,
Katthult Lönneberga, det var den gossens he,.
Hujedamej, sånt barn han var,
Ej värre tänkas kan,
Och Emil var det namn han bar,
Ja, Emil hette han.

Sing-dudel-dej-sing-dudel dej
Sing-dudel-dudel-dej
Sing-dudel-dej-sing-dudel-dej
Hu-jeda-jeda-mej

Hör nu på, goävanner, så ska jag för er berätta
vad vår Emil gjorde en dag i sköna maj.
Upp i Katthults flaggsång hissa han sin lille syster,
stod sen lugnt og såg henne hänga där på svaj.
Hujedamej, sånt barn han var,
fast Ida var rätt nöjd,
ty ingen annan svävat har
på denne höga höjd.

Sing-dudel-dej-sing-dudel dej
Sing-dudel-dudel-dej
Sing-dudel-dej-sing-dudel-dej
Hu-jeda-jeda-mej

Nästa hyss han gjorde var när han i grönsakssoppan
dök på huvet ner og sen satt där stenhårt fast
uti mor sins soppskål, ty hans öron var för stora,
så det blev att fara till doktorn det med hast.
Hujedamej, sånt barn han var,
tror inte också ni,
att den som blott en soppskål har
vill ej ha gossar i?

Sing-dudel-dej-sing-dudel dej
Sing-dudel-dudel-dej
Sing-dudel-dej-sing-dudel-dej
Hu-jeda-jeda-mej.

Viljen I sen höra så ska jag för er berätta
vad vår Emil gjorde en dag i körsbärsti'n.
Det var då han la sej full, och full blev också grisen,
jojo, det var allt ett par sköna fyllesvin.
Hujedamej, sånt barn han var,
men som godtemplare
stod Emil redan nästa dag
och det var kärt att se.

Refr.
Sing-dudel-dej-sing-dudel dej
Sing-dudel-dudel-dej
Sing-dudel-dej-sing-dudel-dej
Hu-jeda-jeda-mej.

Och till sist, govänner, så kan jag för er berätta
hur i trisseobda sin far han låste in.
Stackars far forsökte krypa ut igenom gluggen
Men blev fast och hang där, tills natten den bröt in.
Hujedamej, sånt barn han var,
Den Emil som jag minns.
Nog är sånt illdåd mot en far
det grymmaste som finns.

Refr:

Hör du på, govänner, inte kan jag ju berätta
alla hemska hyss som vår Emil tog sej för,
men i snickarboden fick han sitta alla dagar,
tänk på det, små barn, om ni denne visa hör.
Hujedamej, sånt barn han var,
i hele Småland fanns
ej nån så vild som Emil var
och ingen innan stans.

Refr.

Viljen I sen veta vem som visan diktat haver ?
Det är pigan Lina som uti lust och kval
Tjänade Katthult uti sina ungar dagar,
Ack, vem kan väl räkna de flydda årens tal !
Hujedamej, sånt barn han var,
Men nu så är han man
Och vi i Lönneberga har
Ej bättre karl än han.

Refr.