Lindgren og steinninn

Á upprunamálinu:
Och för dem, som nu så ivrigt ropar på hårdare tag och stramare tyglar, skulle jag vilja berätta vad en gammal dam en gång talade om för mig. Hon var ung mor på den tiden när man ännu trodde på det där, "spar på riset och du fördärvar pilten", det vill säga, hon trodde egentligen inte på det, men en gång hade hennes lille pojke gjort någonting, så att hon tyckte att han måste få en risbastu, den första i sitt liv. Hon sa åt honom att han själv skulle gå ut och ta reda på ris åt henne. Den lille pojken gick och var länge borta. Till sist kom han gråtande tillbaka och sa: "Jag hittade inget ris, men här har du en sten som du kan kasta på mej." Då började mamman också gråta, för hon såg plötsligt alltihop med barnets ögon. Barnet hade tänkt att "min mor vill faktiskt göra mig illa, då går det väl lika bra med en sten".

Hon slog armarna om honom, och de grät en stund tillsammans. Och sedan la hon stenen på en hylla i köket, och där fick den ligga kvar som en evig påminnelse om det löfte hon gav sig själv i den stunden: aldrig våld!

(Úr ræðu sem Astrid Lindgren hélt árið 1978 þegar hún veitti viðtöku friðarverðlaunum þýskra bókaútgefenda og bóksala (þ. Friedenspreis des Deutschen Buchhandels, s. Tyska Bokhandelns Fredspris.)

Á íslensku (ekki orðrétt þýðing):
Sjálf var ég svo heppin að læra lexíuna um þetta löngu áður en ég stóð andspænis því að fást við óþekka krakka. Þá vann ég á skrifstofu og leigði mér herbergi í Stokkhólmi. Húsráðandinn fékk í heimsókn virðulega frú sem sagði okkur söguna af því þegar lítill sonur hennar kom virkilega illa fram og hún, sem aldrei hafði lyft hendi gegn honum, stóð frammi fyrir því að eitthvað varð að gera. Ég hugsaði með mér, sagði hún, að nú yrði ég víst að flengja hann. Ég sagði honum frá því en kvaðst ætla að eftirláta honum að velja vöndinn. Hann fór út til að sækja hrís og var lengi í burtu. Svo kom hann aftur en sagðist ekki hafa fundið neitt hrís. Í staðinn rétti hann mér grjóthnullung og sagði: En þú getur hent í mig þessum steini. Þá rann upp fyrir mér ljós, sagði þessi kona.

Auðvitað varð ekkert grjótkast en ég lét steininn upp á hillu í eldhúsinu og ákvað að þar skyldi hann vera eftirleiðis, mér til áminningar og viðvörunar. Og þessi saga, segir Astrid Lindgren, kenndi mér meira en margar bækur.

(Birtist í Morgunblaðiðinu 19.05.1985, bls. 55)

Á ensku:
I should like to tell all those clamouring for a more rigorous approach and tighter reins what an old lady once told me. She was a young mother in the days when people still believed in the idea of “Spare the rod and spoil the child” – or rather, she didn’t really believe in it, but one day when her little boy did something naughty, she decided he had to have a good hiding, the first one of his life. She told him to go out and find a suitably supple stick or rod for her to use. The little boy was away for a long time. He eventually came back in tears and announced: “I can’t find a rod, but here’s a stone you can throw at me.” At which point his mother also burst into tears, because it had suddenly dawned on her how her little boy must have regarded what was about to happen. He must have thought: “My mum wants to hurt me, and she can do that just as well by throwing a stone at me.”

She threw her arms round him, and they spent some time crying together. Then she placed the stone on a shelf in the kitchen, and it stayed there as a permanent reminder of the promise she had made to herself at that moment: never violence!

Vikan, 2. tbl. 49. árg. (08.01.1987)

Á þýsku:
Jenen aber, die jetzt so vernehmlich nach härterer Zucht und strafferen Zügeln rufen, möchte ich das erzählen, was mir einmal eine alte Dame berichtet hat. Sie war eine junge Mutter zu der Zeit, als man noch an diesen Bibelspruch glaubte, dieses "Wer die Rute schont, verdirbt den Knaben".

Im Grunde ihres Herzens glaubte sie wohl gar nicht daran, aber eines Tages hatte ihr kleiner Sohn etwas getan, wofür er ihrer Meinung nach eine Tracht Prügel verdient hatte, die erste in seinem Leben. Sie trug ihm auf, in den Garten zu gehen und selber nach einem Stock zu suchen, den er ihr dann bringen sollte. Der kleine Junge ging und blieb lange fort. Schließlich kam er weinend zurück und sagte: "Ich habe keinen Stock finden können, aber hier hast du einen Stein, den kannst du ja nach mir werfen."

Da aber fing auch die Mutter an zu weinen, denn plötzlich sah sie alles mit den Augen des Kindes. Das Kind musste gedacht haben, "Meine Mutter will mir wirklich weh tun, und das kann sie ja auch mit einem Stein."

Sie nahm ihren kleinen Sohn in die Arme, und beide weinten eine Weile gemeinsam. Dann legte sie den Stein auf ein Bord in der Küche, und dort blieb er liegen als ständige Mahnung an das Versprechen, das sie sich in dieser Stunde selber gegeben hatte: "NIEMALS GEWALT!"

(Zeit.de)

disadvantaged á íslensku

Merking disadvantaged er mismunandi í íslensku eftir samhenginu og getur verið allt frá því að einhver sé í vondum málum til þess að hann standi frammi fyrir aðstöðumun.

• standa illa að vígi
• standa höllum fæti
• eiga undir högg að sækja
• vera illa staddur
• vera illa settur
• hallar á

Karíus og baktus- textar við lögin

Söngvar Karíusar og Baktusar hafa þrisvar komið út á íslensku eftir því sem ég best veit. Á norsku komu þeir út árið 1949.

Það verður að viðurkennast að þýðingin heppnaðist talsvert betur í þýðingu Huldu Valtýsdóttur heldur en í hinum tveimur. Hér eru allar þrjár.

1. Af plötunni Karíus og Baktus - Síglaðir söngvarar
(Hljóðrituð hjá Ríkisútvarpinu 1963, gefin út 1965)
Texti: Hulda Valtýsdóttir / Thorbjörn Egner; lag: Christian Hartmann

1a. Bræður tveir hér búa í tönn

Bræður tveir hér búa í tönn,
berja göt í óða önn,
sífellt safnast munni í,
sætabrauð og fínerí.

Kóngalífi lifum við,
látum aldrei Jens fá frið,
höggvum, höggvum nótt og dag,
húrra, hrópum, syngjum lag.
Tra la la la la, tra la la la la
tra la la la la la la la la

1b. Svangir bræður

Svangir bræður sitja hér,
sælan löngu liðin er.
Enga ögn er hér að fá,
ekki þarf að því að gá.

Bágt er okkar búi í,
basl og eymd og sultur því
allt sem fyrr var sætt og gott
sömuleiðis er á brott.

1c. Bræður í klípu

Heim í bólið halda vil,
harla lítt í þessu skil,
útigangi erum á,
agnarkríli þreytt og smá.

Hola í tönn nú horfin er,
húsið farið því er verr,
í klípu komnir erum við,
kárna tekur gamanið.

2. Úr þýðingu Barnauppeldissjóðs Thorvaldsensfélagsins 
(Bók gefin út 1958)
Texti: Barnauppeldissjóður Thorvaldsensfélagsins / Thorbjörn Egner; lag: Christian Hartmann

2a. Að vera glaður

Húrra, húrra, af hjarta!
Hér þarf ekki að kvarta.
Í munni á mætum dreng
við tveir missum aldrei feng.

Ljósbrúna lummuna smá
látlaust hana viljum fá,
líka með sykrinum á,
líka með sykrinum á!
Tralalalala tralalalala
tralalalala la la la la la

2b. Að vera dapur

Allt sem fyrr á tönnum lá,
er nú farið okkur frá.
Burstinn æddi vítt og breitt,
nú er hérna ekki neitt.

Hér er enga ögn að fá,
ekki heldur köku þá,
sem sykur er ætíð á.
Sorglega það fara má.

2c. Eftir heimsókn til tannlæknisins

Ó hvar dveljum við í nótt?
Nú er okkur ekki rótt.
Fylla holur tönnum í,
ekki var nú vit í því.

Ei minnstu holu sjáum,
sætindi ei við fáum.
Erum þreyttir báðir tveir,
engan bústað eigum meir.

3. Þýðing á norsku sjónvarpsbarnaleikriti 
(Framleitt 1953, sjá hér á þýsku, sýnt 1956 í Stjörnubíói af Guðrúnu Brunborg.)
Texti: Thorbjörn Egner / óþekktur þýðandi; lag: Christian Hartmann

3a. Holóttar tennur heilla mest

Holóttar tennur heilla mest,
hvern sem þykir nammi best.
Vit er í að velja þá
Vínarbrauð með sykri á

Góðan snúð með glassúrhúð,
sem gjarnan fæst í næstu búð
Góðan snúð með glassúrhúð,
sem gjarnan fæst í næstu búð

3b. Skelfing aumir

Skelfing aumir erum við
Allt er horfið góðgætið
Sópað öllu burstinn brott
Brauð við fáum ekkert gott

Karamellur hvergi sjást
Kremið sæta okkur brást
Ef það gengur alltaf svo,
Úti er þá um bræður tvo

3c. Í tönn er ekki lengur gat

Tilgangslaust að tala um mat
Í tönn er ekki lengur gat
Ég rosalega reiður er
En reyni þó að bjarga mér

Ömurlegt er ástandið
Ekkert borða höfum við
Bágt eiga nú bræður tveir
Því búið hvergi geta þeir


4. Upprunalegi textinn á norsku (1949)
Texti: Thorbjörn Egner; lag: Christian Hartmann

4a. Være Glad-Sangen!

Hei, hurra, hurra, hurra!
Vi to har det jammen bra.
Her i tennene til Jens
er vi aldri sukkerlens.

Søte karameller små
er det beste vi kan få,
og så det som vi får nå:
Deilig loff med sirup på!
Tra la la la la, tra la la la la
tra la la la la la la la la!

4b. Være Trist-Sangen!

Alt som var av søtt og godt
det er borte stort og smått.
Alt har børsten feiet bort,
det var veldig dårlig gjort!

Her er ikke noe nå -
ingen karameller små,
ingen loff med sirup på -
Å hvordan skal dette gå...

4c. Etter tannlegen

Å hvor skal vi bo i natt?
Tanna her er slett og glatt!
Å jeg er så sint så sint
at jeg nesten flyr i flint!

Men det er nok ingen råd,
for vi er så altfor små.
Vi er trette begge to,
men har ingen sted å bo.

Stóra "Palli er einn í heiminum" samsærið

Það er til tvenns konar fólk í heiminum. Það sem las Palli er einn í heiminum eins og hún var fyrst skrifuð, þar sem sagan endar á Palla grátandi aleinn i rúminu sínu og hinn hópurinn, sem las útgáfuna sem endar á því að Palli leikur sér glaður í bragði á leikvelli með vinum sínum.

"... der først i Palle alene i verdens 4. oplag, blev tilføjet et sidste udglattende billede af en smilende og tryg Palle på legepladsen med kammerater. Den oprindelige slutning - Palle, der græder alene i sin seng, efter at have indset at det hele bare var en drøm - var for barsk." *

Um þetta skrifaði höfundurinn sjálfur:
„Í 1954 útgáfunni var hinni sorglegu lokamynd bókarinnar af Palla grátandi einn i rúminu sínu skipt út fyrir Palla sem lék sér glaður í bragði á leikvelli með vinum sínum. Strax þegar bókin kom fyrst út árið 1942 gagnrýndi einn lesandi Sorø Amtstidende hinn dapurlega endi og skrifaði að 'svona hefði HC Andersen aldrei borið sig að'. Eftir mikla umhugsun kom nýja útgáfan út í fyrsta skipti árið 1951, í Hollandi [...].”

„I 1954-udgaven blev det sørgelige slutbillede af den grædende Palle alene i sin seng skiftet ud med en glad Palle på en legeplads med kammerater. Allerede ved udgivelsen i 1942 kritiserede en anmelder ved Sorø Amtstidende den triste slutning og skrev, 'at sådan kunne H.C. Andersen aldrig have båret sig ad'. Den nye udgave lanceredes efter mange overvejelser første gang i 1951 i en hollandsk udgave […].” *

Gamla hranalega myndin er aftur á sínum stað í 7. útgáfu á íslensku frá 2007, en ritskoðaða útgáfan rataði í einhverjar fyrri útgáfur bókarinnar hér á landi. Í Danmörku var horfið aftur til upprunalega endisins árið 1984.

Upprunalegi endirinn, Palli grætur í rúminu sínu.

Gerviendirinn.

Bókin byrjar þegar Palli vaknar einn í rúminu.

Ljóð Roberts Burns, um jafn hverfular áætlanir manna og músa.

Eftirfarandi tilvitnun í leikskrá Leikfélags Reykjavíkur og þýðing á erindi í ljóði Roberts Burns birtist í Þjóðviljanum 12. janúr 1954:

„Skozka skáldið Robert Burns [1759-1796] orti kvæði um mús, sem varð í plógfari hans í nóvember 1785 og hefur John Steinbeck haft (það) erindi í huga, þegar hann reit leikrit sitt [Mýs og menn]. Í átta erindum lýsir Burns samúð bóndans með varnarlausu dýri, sem hann hefur óviljandi hrakið úr vetrarhíði, en gerir um leið samanburð við örlög manna. 

 ...

En, mýsla, ekki ert þú ein um það að reyna,
að fyrir hyggja kemur ekki alltaf í hag;
því er svo oft um mýs og menn,
að nákvæmustu áform fara út um þúfur
og skilja ekki annað eftir en sorg og sársauka,
í stað fyrirheitinnar gleði.

Texti erindisins á frummálinu:

But, Mousie, thou art no thy lane,
In proving foresight may be vain;
The best-laid schemes o' mice an 'men
Gang aft agley,
An'lea'e us nought but grief an' pain,
For promis'd joy!

Þýðanda er ekki getið og ekki heldur þess sem seinna þýddi miðhluta erindisins með þessum hætti í Mbl. 21. jan. 1999:

Svo bregðast bestu ráð
bæði músa og manna

Ljóðið heitir á frummálinu To A Mouse, On Turning Her Up In Her Nest With The Plough. Eftirfarandi þýðing Þórarins Eldjárns birtist í Lesbók Mbl. 2001, þar sem þessum sömu línum er snarað svo:

Vel ætla mýs og menn sér jafnt,
svo misferst það.

Smellið til að stækka.

Pay lip service

Pay lip service to something or someone - pretend to support, support insincerely, support hypocritically. He had done no more that pay lip service to their views (thefreedictionary.com).

Orðatiltækið útleggst ágætlega á íslensku á þennan hátt:

játa gildi e-s með vörunum.

Mynd af babylon.com.

Interested party, interested parties, á íslensku

Að jafnaði merkir „interested party“ aðili sem á (lögvarinna) hagsmuna að gæta, hagsmunaaðili. 

Í sumum tilvikum er hugtakið notað um þá ekki eiga beinan rétt til aðildar að máli, en er engu að síður heimilt að láta sig mál varða t.d. með því að koma athugasemdum á framfæri. Þá getur verið hentugt að notast við „aðilar sem telja sig eiga hagsmuna að gæta“, eða „áhugaaðilar“. 

Á þýsku er talað um der Beteiligte, þ.e. sá sem á hlutdeild.